علم نشانه ها، در گنج یابی
نشانه یا علامت چیزیاست که بر وجود یا حضور ِ واقعیت، کیفیت یا حالت دیگری دلالت میکند. نشانه عنصری اساسی در ارتباطات است و نشانههای زبانی (حرفها، واژهها و ...)، غیر زبانی (تصاویر، اشیاء و ...) و هر چیز دیگری را که بتوان از آن معنایی استنباط کرد، در بر میگیرد.نشانهشناسی (در انگلیسی semiology، همچنین Semiotics و یا Semeiotics از واژهٔ یونانی σημείον (سِمِئیون) به معنی (نشانه) مطالعه نشانهها و نمادها است.
نشانهشناسی علمی است که به بررسی انواع نشانهها، عوامل حاضر در فرایند تولید و مبادله و تعبیر آنها، و نیز قواعد حاکم بر نشانهها میپردازد. این رشته با سخنرانیهای زبانشناس سوئیسی فردینان دو سوسور در دانشگاه ژنو آغاز گشت. تنها پس از مرگ او بود که به کوشش شاگردانش اندیشههای او در کتابی با نام دروس زبانشناسی عمومی (۱) درسال ۱۹۱۶ به چاپ رسید. افلاطون در رساله کراتیلوس رابطه میان واژه و شئ را یک رابطه حقیقی میدانست ولی سوسور آن را دلخواه میدانست و پیوند میان واژه و شئ و همچنین واژه و مفهوم را زاده یک همگرایی و همرایی اجتماعی دانست.
او در "درس زبانشناسی عمومی" در توضیح نشانهشناسی میگوید: میتوان علمی را تصور کرد که به مطالعه زندگی نشانهها در یک جامعه بپردازد. این علم بخشی از روانشناسی اجتماعی و در نتیجه روانشناسی عمومی خواهد بود. نشانهشناسی معلوم میکند که نشانهها از چه تشکیل شدهاند و چه قوانینی بر آنها حکم فرماست.
او جستار خود را اینگونه میآغازد: در همهٔ دانشها شئ مقدمترین بخش یک پژوهش است در حالیکه در زبانشناسی هنگامی که به سراغ واژه میرویم متوجه میشویم که برای بررسی آن واژه نخست نیاز به شناختن دیدگاهمان داریم آیا ما واژه را از دید معنایی بررسی میکنیم یا ریشه یابی یا تاریخی یا جزاینها. پس استواریای که دانش باید به دنبال بیاورد در گام نخست به خطر میافتد. پس سوسور به دنبال ساختاری استوار به ساختار زبان میرسد آنچه بنیاد نشانهشناسی را خواهد ساخت.
پیشینه
برای نخستین بار جان لاک اصطلاح «نشانهشناخت» (۲) را در سال ۱۶۹۰ در نوشتار خود با نام "رسالهای در زمینه قدرت درک انسان" (۳) به کار برد. در دیدگاه لاک دانایی به سه دسته زیر تقسیم میشود:
- فیزیک: "دانش شئها، آنگونه که هستند، با ساختار و ویژگیها و کارکرد آنها..."
- ورزیدن: " توانایی بکارگیری درست نیروها و کارآمدیهای خود..."
- نشانهشناختی: "انگارهٔ نشانه ها؛ که بیشتر واژهها هستند، و نام درخور آن منطق است: روندی که در آن طبیعت نشانهها یی که مغز آدمی در جریان فهم چیزها یا رسانیدن آگاهی به دیگران به کار میبرد، سنجیده میشود."
چارلز سندرز پرس پدر فلسفهٔ عملی و منطقدان برجسته آمریکایی، که از اندیشههای جان لاک بسیار اثر پذیرفته است، نشانهشناسی را شاخهای از منطق میداند که در آن دانش نشانهها بررسی میشود. از دید او نشانهشناسی روندی است که در آن ارتباطی بهوسیلهٔ نشانهها بر قرار میشود. او نشانه را هر چیزی میداند که برای کسی (گزارشگر) به گونهای (در زمینهای) چیز دیگری (موضوع) را به یاد آورد. به بیان ساده پرس پیوند میان ذهن آدمی و جهان خارج، یا فرایند دانستن را از سه راه میداند، یکم شمایلی، دوم نمایه ای، و سوم نمادین.
فردیناند سوسور همزمان با پرس در آمریکا، روش نشانهشناسی خود را در کشور سوئیس مطرح میکند. او اندیشهای را پایه نهاد که در آن نشانه از دوگانهٔ نشانگر و نشانداده ساخته میشود.(دوگانهای که در آینده مورد نقد پساساختارگرایان و ساختارشکنانی چون دریدا قرار گرفت.)
چارلز و. موریس بازشناختی از "شالودههای انگارهٔ نشانه ها" (۱۹۳۸) بدست آورد. او نشانهشناسی را به سه جنبهٔ نحوی، معنایی و عملی بخش میکند.
اومبرتو اکو (-۱۹۳۲) متفکر ایتالیایی که با کتاب "انگارهٔ نشانهشناسی" خوانندگان بسیاری را با این دانش آشنا ساخت. او به روش پرس گرایش داشت. یکی از رمانهایش به نام نام گل سرخ کنایه گونهای پرمعنی در بارهٔ نشانهشناسی است.
آلگرداس گریماس روشی ساختارمند از نشانهشناسی را گسترش داد به نام نشانهشناسی زایا (مولد). او کوشید تا تمرکز را از نشانه به معنا بگرداند.
جی فارستر بر روی روشی کار میکرد که، برای بررسی سامانههای پیچیدهای که در ریشه یابی ناهنجاریهای ذهنی فرد که او را در برقراری ارتباط در گروه با سختی روبرو میکرد، کاربرد داشت. برای نمونه او در نوشتهٔ خود به نام "رفتار ضد-شهودی نظامهای اجتماعی" (۴) اشتباههایی که در برقراری ارتباط در دستههای انسانی پدید میآیند را گزارش میدهد.
توماس آ. سبیوک (-۱۹۲۰) نشانهشناس پرکار و برجستهٔ آمریکایی است. او قلمرو نشانهشناسی را به نشانهها و سامانههای نابشری نیز گستراند. برخی مطلبها را پایه نهاد که امروزه به نام "فلسفه ذهن" شناخته میشوند و اصطلاح نشانهشناسی جانوری را آفرید. نشانهشناسی جانوری به بررسی ارتباطات و علائم ارتباطی میان جانوران میپردازد.
از دانشهایی که با نشانهشناسی در ارتباط هستند زبانشناسی، فلسفه، جامعه شناسی، روانشناسی و زیباییشناسی را میتوان نام برد.
باید توجه داشته باشید که کار گنج یابی ، نیازمند دقت و تمرکز زیاد، همراه با افکاری آزاد و ذهنی فعال می باشد.
در این کار باید به همه جوانب آن دقت نمایید به قسمی که در نهایت بتوانید، تمامی مستندات و شواهد بدست آمده را همچون قطعات کوچک یک پازل، کنار هم بچینید تا به نتیجه مطلوب برسید. در پازل علائم اگر نگاره یا اشکالی بر روی صخره ها یا سنگ ها بود، اولین کار بعد از مشاهده این علائم این است که باید ابتدا بررسی کنید که آیا علامتی که شما یافته اید واقعا نشانه بوده و توسط دست انسان ساخته شده است یا اینکه بصورت طبیعی و فرسایش به وجود آمده اند؟!
سپس اگر اطمینان حاصل کردید که کشف شما، نشانه و علامتی محسوب می گردد، باید در این مرحله بتوانید نوع علامت یا همان نشانه را، تشخیص دهید. مثلا اگر نشانه یافت شده حیوان بود، می بایست ویژگی آن حیوان را مد نظر قرار دهید ، چرا که خصوصیات و نوع و محل زندگی هر حیوان می تواند به شما کمک شایانی بنماید.
توجه داشته باشید که حالت حیوان یا انسان و شکل قرار گیری هر یک، در سنگ نگاره ها نیز مهم بوده و میتواند شما را دقیقا به سمت هدف، راهنمایی نماید.
اگر دیدید علائم زیادی در کنار هم قرار گرفته است، اولا خونسردی خود را حفظ کرده و از هر گونه هیجان و عجله اجتناب نمایید زیرا در اکثر مواردی که علاِئم زیادی یافت می گردند، بعلت شوق و هیجان درونی فرد گنج پژوه، و برهم خوردن تمرکز او، متاسفانه نمی تواند پازل یاد شده را درست بچیند و همه چیز با اشتباه وی، خراب می شود.
در این بخش هم باید سعی کنیم علائم را ساده کرده و تک تک معنا کنیم البته اینکار برای مبتدیان در این عرصه می باشد و چه بسا افرادی با یک نگاه به راحتی معماهایی سخت را نیز می توانند، حل کنند!
خوب بعد از اینکه علائم را به تفکیک معنا کردید، باید با در نظر گرفتن ویژگی های اشکال بدنبال ارتباط میان اشکال بگردید در این بین نباید از شکل و حالت سنگی که، بر روی آنها نشانه ها حک شده اند، به راحتی عبور کنید، چون گاهی این خود سنگ است که شما را به سمت هدف سوق می دهد.
بعد از اینکه تمام جوانب و موارد یاد شده را، بررسی کردید، باید بنابر موقعیت استراتژیکی و توپولوژی آن محدوده، بدنبال علاِئم بعدی باشید. در این بین نباید فراموش کرد بعضی از اشکال ریشه در عقاید و باورهای دینی یا قبیله ای و.. .... دارند پس لازم است مطالعات خود را بیشتر کنید تا به راحتی بتوانیم با تشخیص صحیح دوره و فرهنگ مردمانی که این علائم را بجای گذارده اند، به مقصود خود نزدیکتر شوید و چه بسا مواردی که با تشخیص غلط فرد گنج پژوه ساعتها و گاهی روزهای متمادی از وقت و زندگی خود و تعدادی از همراهان خویش را بیهوده به هدر دهید.
دوستان همانطور که میدانید، متاسفانه در این کار خرافات بسیار زیاد است پس هر حرفی را به راحتی قبول نکنید . اگر توانستید حتما از علایم عکس و فیلم بگیرید چون یقینا در جایی که استرس وجود داشته باشد تمرکز وجود ندارد فیلم ها و عکس را در خانه چندین بار نگاه کرده و تا حدی ساده کنید البته ساده کردن علایم موقعی کاربرد دارد که معنای عمومی تک تک علایم را تا حدی بدانید بعد تکه های پازل را کنار هم قرار بدهید تا بتوانید نتیجه گیری درست و به جایی انجام بدهید. اگر نتوانستید پازل را تکمیل کنید نگران نباشید و بهتر است از اساتیدی که پازل های زیادی را حل کرده اند، کمک بگیرید.
برای دیدن نمونه تصویر لیدار (اسکن ماهواره ای و لیزری) ، بر روی عکس زیر کلیک کنید:
